Mardin’de bulunan 11.000 yıllık pişmiş kil parçaları, çanak çömlek yaygınlaşmadan çok önce insanların kap yapmayı denediğini gösteriyor.
Antiquity dergisinde yayımlanan bir çalışma, Türkiye’nin güneydoğusundaki Çemka Höyük’te bulunan yaklaşık 11.000 yıllık parçaları inceliyor ve kil kaplamalar, kaplara yapılan eklentiler ile kaplardan oluşan çeşitli bir buluntu topluluğunu ortaya koyuyor.
Bulgular, çanak çömleğin gelişiminin bir deneme dönemini kapsadığını düşündürüyor. Bu dönemde topluluklar, pişmiş toprak kapları henüz gündelik kullanım için benimsemeden malzemenin olanaklarını keşfediyordu.
Çanak çömlek Güneybatı Asya’da, ilk köylerin ortaya çıkışından 2.000 yılı aşkın süre sonra, yani MÖ 7.000 civarında yaygınlaştı. Bu nedenle arkeologlar bundan önceki döneme Çanak Çömleksiz Neolitik dönem diyor. Ancak bu adlandırma, insanların kilden kap yapmayı bilmediği anlamına gelmiyor.
Mardin’de, yaklaşık MÖ 10.800 ile 8.700 arasında iskân edilmiş bir yerleşim olan Çemka Höyük’te yapılan kurtarma kazılarında, dokuz nesneye ait olduğu düşünülen 46 düşük ısıda pişirilmiş kil parçası ortaya çıkarıldı. Araştırmacılar bunlardan sekizine ait parçaları ayrıntılı olarak inceledi.
Buluntular MÖ 9.350 civarına tarihlenen bir yapı katından geliyor. Bu da onları Güneybatı Asya’da bilinen en erken pişmiş kil kaplar arasına yerleştiriyor.
Ateşin izlerini okumak
Ekip, nesnelerin nasıl yapıldığını ve ısıtıldığını araştırmak için binoküler ve petrografik mikroskopinin yanı sıra X ışını kırınımı analizinden de yararlandı.
Kildeki minerallerde görülen değişiklikler, nesnelerin büyük olasılıkla kontrollü bir açık ateşte, yaklaşık 600 ila 700°C’de pişirildiğini düşündürüyor. Kanıtlar, ısıya kazara maruz kalmaktan çok bilinçli bir pişirme işlemini destekliyor. Bu geri dönüşü olmayan ısıl değişiklikler, parçaları yalnızca kurutulmuş kilden ayırıyor ve onları seramik olarak nitelendirmeyi mümkün kılıyor.
Nesneler, kap yapımında farklı yaklaşımların izlendiğini de gösteriyor. Bazı parçalar, organik malzemeden yapılmış oval nesnelerin çevresinde kil kaplama oluşturmuş gibi görünüyor. Bir başka parça ise kapasitesini artırmak için farklı bir malzemeden yapılmış bir kaba eklenmiş olabilir. Bu parçadaki delikler, belki de bir kapağı sabitlemek için bir ip geçirmeye yarıyor olabilir. Diğer parçalar ise kil levhaların birleştirilmesiyle yapılmış kaplardan geliyor. Bu parçaların kil karışımları farklı miktarlarda ezilmiş bitki malzemesi içeriyordu ve iki örnekte hayvan dışkısı saptandı.
Yapı malzemesinden kap yapımına
Çemka Höyük sakinleri, taş duvarları kaplamak için kullandıkları kile zaten aşinaydı. Buluntuların çeşitliliği, bu bilginin kilin başka kullanımlarını keşfetmek için bir çıkış noktası oluşturduğunu düşündürüyor.
Buluntu topluluğu, yerleşik bir çömlekçilik geleneğini belgelemekten ziyade bir deneme evresini yansıtıyor. İnsanlar farklı biçimleri, kil karışımlarını ve kilin başka malzemelerle birleştirilmesi de dahil olmak üzere farklı yapım tekniklerini deniyordu.
Çalışma bu nesneleri teknolojik değişime dair daha geniş bir çerçeveye yerleştiriyor: Yeni bir malzemeyi üretebilmek, onun otomatik olarak yaygın biçimde benimsenmesine yol açmıyor. Pişmiş toprak kapların gündelik etkinliklere, mevcut uygulamalara ve topluluğun tercihlerine de uyması gerekiyordu.
Çemka Höyük bu erken keşif sürecinin kanıtlarını koruyor ve çanak çömlek bölge genelinde gündelik yaşamı dönüştürmeden çok önce kilin nasıl yavaş yavaş kap yapımında kullanılan bir malzemeye dönüştüğünü açıklamaya yardımcı oluyor.
