ÇAĞDAŞ KENT OLGUSU OLARAK İSTANBUL’DA İLK AYDINLATMA ÇALIŞMALARI

Bu mavi gezegenin insana ev sahipliğinin mazisi, şimdiki bilgilerimizle binlerce yıllık bir tarihe sahip görünüyor. Yeryüzünde kentleşme insan ile başlamıştır. Kendini yeryüzünü imar etmekle sorumlu addeden insanoğlu hiç şüphesiz ilk ortaya koyduğu eser barınma mekânlarıdır. Zaman içerisinde bu barınma mekânlarını geliştirerek düzenli kentleri meydana getirmiştir. Kentlerin en önemli sorunu geceyi de gündüz gibi yaşamak idi. Bu vesile ile belki de üretilen ilk müşterek hizmet aydınlatma olmuştur. Bu maksatla kim bilir ne denli araçlar kullanılmıştır. Çıra, mum, yağ ... vs. 

İnsanlığın barınma mekanlarını geliştirdikten bir sonraki gayreti; barınma mekanlarının içini ve dışını geceleri gündüz gibi aydınlatma ve gündüz gibi yaşama girişimleri insanlığın ortak çabaları arasında olmuştur.

Dünyamızda gelişen kent ve şehirlerimizin cadde ve sokaklarının  aydınlatılması  için bir çok bilim adamı deneyler yapmış, icatlar geliştirmiştir. Değişik yöntemler uygulanarak sokak aydınlatması yapılmaya gayret gösterilmiştir. Bu günde hala kullandığımız cadde ve sokak aydınlatması yöntemi 19.yüzyılın başında havagazının gelişiminin tamamlanmasıyla birlikte

meydana gelmiş bir oluşumdur.1

Osmanlı Devleti ve medeniyetler başkenti, Kayser-i zemin İstanbul, 1850’lerden sonra Şehremaneti’nin teşkili ile birlikte modern şehir kültüründen faydalanmanın yollarına gitmiştir. İstanbul’da ilk kent planlama nizamnameleri çıkarılmış, ilk imar planı hazırlanmış, intizam-ı şehir komisyonu  ve ıslahat-ı turuk komisyonu kurulmuş, yollar yapılmaya, cadde ve sokaklar aydınlatılmaya başlanmıştır.

Bu dönemde sokakların aydınlatılmasının medeniyet eseri olduğu belirtilerek dükkanların önlerine kandil asılması gereği ortaya çıkmıştır. İsteyenler evlerinin önüne de kandil asabileceklerdi. Takip eden zamanda Meclis-i Vala-i Ahkam-ı Adliye kararı üzerine hali vakti yerinde olan kişiler hane ve yalılarının önlerinde yıl boyunca kandil yakmaya mecbur tutulmuşlardı. Halk içinden bu durumu benimseyenler hükümet nezdinde takdir görüyorlardı. Böylece sokaklarda kandil ve fener yakılması yaygınlaştı.2

ÇAĞDAŞ KENT OLGUSU OLARAK İSTANBUL’DA İLK AYDINLATMA ÇALIŞMALARI

Dünyada havagazı ile çağdaş şehir aydınlatmasının sağlanmasının üzerinden 44 yıl geçtikten sonra 1856 yılında İstanbul’un ilk defa modern şehir aydınlatılması çalışmalarının başladığı görülmektedir.

İstanbul’da modern şehirciliğin ölçülerinden olan cadde-sokak ve iç mekan aydınlatılmasının ilk örneğini 1856 yılında Dolmabahçe Sarayı için tesis edilen ve kullanıma sunulan Dolmabahçe Gazhanesi oluşturmaktadır. Sultan Abdülmecid Dolmabahçe Sarayı’nı inşa ettirirken buranın Avrupa’daki saraylar gibi gazla aydınlatılması için bu saraya yakın bir yerde bir gazhane kurulmasını istedi. Bu maksatla saray ahırlarının bulunduğu yerin arakasındaki alanda bir gazhane inşa edilmiştir. Saraya yakın olduğu için de Dolmabahçe Gazhanesi adıyla tanındı. Dolmabahçe Gazhanesi’nin inşası sarayla birlikte 1853 yılında tamamlandı, 07 Haziran 1856 tarihinde resmi törenle hizmete girdi ve sarayın aydınlatılması için gerekli havagazı Osmanlı Devleti sınırları içinde ilk defa burada üretildi ve Dolmabahçe Sarayı modern ölçülerde havagazı ile aydınlatıldı. Daha sonra gazhanenin üretim fazlası gazı ile yakın sokaklara fenerler (sokak lambaları) döşenerek aydınlatma sağlanmıştır. İlk cadde sokak aydınlatması Cedde-i Kebir (istiklal Caddesi) aydınlatılarak gerçekleşmiştir. Daha sonra zamanlarda  Galata, Pera, Yüksek Kaldırım, Pangaltı, Fındıklı, Beşiktaş, Tophane-i amire, Talimhane ve Saraçhane’ye kadar olan bölge havagazı fenerleri döşenerek  aydınlatılmıştır.3

Modern ve çağdaş şehirciliğin önceliklerinden olan cadde sokak ve tarihi mekanların geceleri aydınlatılması girişimi Anadolu yakasında ilk defa Üsküdar Kuzguncuk gazhanesinin 1865 yılında tesis edilmesi ile gerçekleşmiştir. Bu tesis Beylerbeyi sarayının aydınlatılması için yaptırılmış, ancak üretim fazlası gaz ile Üsküdar’ın bir çok cadde ve mahallesi bu gazhaneden elde edilen gaz ile aydınlatılmıştır.4

Dolmabahçe ve Kuzguncuk Gazhanelerinin kurulma amacı saraylar için olmuştur. Ancak  halka ve şehre yönelik sosyal amaçlı olarak İstanbul’da ilk inşa edilen tesis 1880 yılında bitirilen Yedikule Gazhanesi’dir. Bu tesisden elde edilen gaz öncelikle İstanbul halkının aydınlatma ihtiyacında kullanılmıştır. 1873 yılında inşaat çalışmaları başlamış olup, 1880 yılında hizmete girmiştir. 1887 yılında Hasan Tahsin Efendi’ye 40 yıllığına imtiyaz verilerek özelleştirilmiştir.

Anadolu yakasında sosyal amaçlı olarak yapılan ilk gazhane 1891 yılında inşası tamamlanan Kadıköy Hasanpaşa Gazhanesi olmuştur. Bu gazhaneden elde edilen gaz ile Anadolu yakasının aydınlatılma çalışmaları gerçekleştirilmiştir.

Gaz ve aydınlatma kavramı Osmanlı İstanbulunun belleğine sokak sokak, cadde  cadde kazındı. 1900’lü yıllara gelindiğinde İstanbul’un gaz ile aydınlatılması doruk noktaya ulaşmıştır.1900 ile 1914 yılları arasında İstanbul’un ana artelleri, caddeleri, sokakları, konak ve yalıları, devlet daireleri gaz işletmeciliğinin gelişimi ile gaz ile aydınlatılmaya başlandı. İlk defa 1912 yılında Silahtar’da elektirik üretilmişse de cadde ve sokakların modern ölçülerde elektirikle aydınlatılması 1920’li yıllardan sonra başlana bilmiştir.

Havagazı ile yanan sokak lambaları İstanbul’un ana arter ve sokaklarını rengarenk aydınlatmaya başladığında  çağdaş kent olgusu olarak istanbul’da ilk modern aydınlatma gerçekleştirilmiş bulunmaktaydı.

İstanbul ve İstanbul halkı gecelerin gündüz gibi yaşanmasına katkı sağlayan sokak lambalarını, gecenin rengarenk ışıkları altında  sevdiğine kavuşmuş iki aşık gibi birbirine sarılmış ve hiç bırakmamıştır.

1910’lu yılarda İstanbul cadde ve sokaklarında Dersaadet Gaz Şirketi 3.943 adet sokak lambası-feneri koyarak şehir aydınlatmasını sağlamaya çalışmıştı.  Anadolu yakasında Üsküdar Kadıköy Gaz Şirketi şehrin modern ölçülerde aydınlatılması için 2.989 adet sokak lambası-feneri yerleştirmişti. Bu sokak fenerlerinin fitillerinin değişimi, fenerlerin temizlenmesi, akşam sabah yakılıp söndürülmesinin Şehremmaneti’ne (Belediyeye) aylık maliyeti 85-90 Bin kuruş düzeyindeydi.

1914 yılında Yedikule Gazhanesince Beyazıt ve Fatih dairelerinde 4.000 adet, Dolmabahçe Gazhanesince Beyoğlu ve kısmen Yeniköy dairelerinde 1.966 adet, Kadıköy Gazhanesince Kadıköy, Üsküdar ve kısmen Hisar dairelerinde 2.776 adet sokak feneri yakılmaktaydı. İstanbul’da üç gazhanenin beslediği toplam sokak lambası adedi 8.742 adet idi.

Aynı dönemde belediye dairelerinde 2.316 adet gaz yağı lambası, 277 adet de lüks yakılmaktaydı. Gine aynı dönemde sokak aydınlatmasında elektirik ile aydınlatma çalışmaları başlatılmış olup, belediye dairelerine 600 adet elektirik lambası konacak bunun 300 adedi sabaha kadar yakılacak, 300 adedi ise gece yarısına kadar yakılacaktı.5

Yukarıda vermiş olduğumuz fener ve lamba sayıları ile İstanbul’un ancak birinci ve ikinci derecedeki cadde ve sokakları geceleyin aydınlatılabiliyordu. Bütün bu ifadelerden çağdaş kent olgusu olarak istanbul’da ilk modern cadde sokak aydınlatma çalışmalarının ne kadar mükemmel bir çalışma sonucunda geceleri aydınlatıldığı sonucunu çıkarabiliriz.

Mehmet MAZAK

Araştırmacı-Yazar

www.mehmetmazak.com

mazak@mehmetmazak.com

KAYNAKLAR

1- Dünyad’da havagazı üretimi ve aydınlanmada kullanılması konusunda daha geniş bilgi için bakınız: H. Barty-King, New Flame: How Gas changed the commercial, domestic and industrial life in Britain from 1783 to 1984 , Graphmitre, 1985; W. H. Malcom Peebles, Evolution of the Gas Industry, Macmillan, London, 1980; Flora Tristan, London Journal, A Survey of London Life in the 1830s, George Prior, Publishers, London.

2-Sertaç KAYSERİLİOĞLU-Mehmet MAZAK-Kadir KON, Osmanlı’dan Günümüze Havagazının Tarihçesi, İstanbul 1999,c.1, c.2, c.3.

3- Mehmet MAZAK-Ali ŞEN,   “İstanbul’da ilk Modern Aydınlatılan Mekan: Dolmabahçe Sarayı ve Dolmabahçe Gazhanesi”, Uluslar arası Dolmabahçe Sarayı Sempozyumu, Kasım 2006,İstanbul.

4-Mehmet MAZAK, “Anadolu Yakasının İlk Sanai Tesislerinden Biri Kuzguncuk Gazhanesi ve Üsküdar”, IV. Üsküdar Sempozyumu, Kasım 2006, ;İstanbul.